Gdzie się te ptaki podziały?
Sezon zimowy w pełni. Zeszłoroczny sezon obozowy jest już tylko wspomnieniem, więc w ramach oczekiwania na kolejny rok bagiennych zmagań, możemy się na chwilę zatrzymać na dłużej nad tym, co uzyskujemy tak naprawdę z naszych badań.
Można sobie zadań pytanie: co dalej dzieje się z naszymi ptakami? Określenie "naszymi" będzie tutaj z pewnością dużym uproszczeniem, pomimo, iż łapiemy znaczny odsetek populacji ptaków lokalnych, przystępujących do lęgów na terenie ostoi " Błota Rakutowskie" lub w jej bliskim sąsiedztwie. Chodzi nam oczywiście o ptaki, którym zakładamy nasze obrączki zespołowe, w trakcie trwania corocznych odłowów:) Za każdym razem, kiedy obrączkujemy danego osobnika, zastanawiamy się, czy ktokolwiek tego ptaka kiedyś złapie i odczyta w innym miejscu. Chcielibyśmy uzyskać jakiekolwiek informacje na temat jego przyszłych losów, jak np:
- Gdzie ptak doleciał?
- W jakim czasie dotarł w dane miejsce?
- Którędy przebiegała trasa jego wędrówki?
- Jak długo pozostał w danym miejscu?
- Dlaczego akurat tam się zatrzymał?
- Jakiego wieku ptak dożył?
 |
| Rozmieszczenie wiadomości powrotnych od ptaków, obrączkowanych nad Jeziorem Rakutowskim  |
To, co na początku przychodzi na myśl, to "miejsce docelowe", do którego ptak trafia lub miejsce przystankowe, gdzie być może zatrzymuje się w trakcie swojej wędrówki. Tego typu danych dostarczają właśnie WIADOMOŚCI POWROTNE, czyli informacje zwrotne o ptaku oznakowanym na naszym obozie, ale w zupełnie innym miejscu. Czas, jaki minął od zaobrączkowania oraz konkretna lokalizacja nie mają tutaj znaczenia, istotne jest, aby ptak został schwytany (lub znaleziony martwy) w pewnej odległości od punktu, na którym został zaobrączkowany - zazwyczaj przyjmuje się dystans ok 1 km. W przypadku naszego obozu, zdołaliśmy otrzymać do tej pory, w trakcie 16 lat naszych badań, 142 "zwrotki" z naszych ptaków, należących do 27 gatunków, schwytanych w 24 krajach. Czy można uznać to za znaczną liczebność? Z pewnością nie jest łatwo uzyskać pojedynczą wiadomość od zaobrączkowanego ptaka: przeciętnie należy oznakować co najmniej tysiąc osobników, aby uzyskać jedną wiadomość. Niemniej, z każdego sezonu przychodzi zazwyczaj, po pewnym czasie, jakaś informacja o zaobrączkowanych przez nas wcześniej ptakach.
Na poniższym wykresie przedstawiono różnorodność oraz liczbę wiadomości powrotnych, uzyskanych z ptaków, zaobrączkowanych w trakcie działalności naszej Stacji.
Można zadać sobie pytanie, które gatunki, spośród łapanych przez nas, dają najwyższy odsetek wiadomości. Wydawać by się mogło, że będą to takie, których odławiamy najwięcej, zarówno w trakcie danego sezonu, jak i na przestrzeni wielu lat. Nie jest to jednak tak oczywiste: najliczniej łapanym u nas gatunkiem wciąż pozostaje dymówka Hirundo rustica. Z uwagi na kilka "obfitych" sezonów, kiedy to występowały masowe "naloty" tych ptaków, całkowita liczebność zaobrączkowanych jaskółek przekracza 11 tysięcy osobników! Okazuje się jednak, że odsetek "zwrotek" u tego gatunku jest....najniższy spośród wszystkich gatunków ptaków, jakie regularnie obrączkujemy! Otrzymaliśmy bowiem 5 wiadomości powrotnych, z czego jedna zasługuje na szczególną uwagę: ptak oznakowany na naszej Stacji we wrześniu 2014 roku jako dorosły samiec, został ponownie schwytany po niemal 3 latach, na zimowisku w Republice Południowej Afryki, ponad 9 tysięcy km od miejsca zaobrączkowania! Okoliczności schwytania są tym ciekawsze, iż został złapany ręką po tym, jak wleciał do budynku mieszkalnego. Można sobie wyobrazić, jak długi dystans pokonał ten osobnik między lęgowiskami a zimowiskami, przynajmniej w ciągu tych 4 lat!
 |
| Dymówka - gatunek najliczniej obrączkowany na naszej Stacji, lecz....z najmniejszą liczbą wiadomości powrotnych |
Stosunkowo niski odsetek wiadomości powrotnych może częściowo wynikać ze znacznie zmieniającej się liczebności tego gatunku na przestrzeni lat, jaką notujemy w naszych sieciach. Duże znacznie mogą mieć również lokalne warunki, jakimi dysponują inne punkty obrączkarskie, zarówno na terenie kraju, jak i za granicą. Charakter siedliska, jaki występuje na naszej stacji, gdzie ptaki masowo nocują w trzcinowiskach po uprzednim żerowaniu w sąsiedztwie jeziora, zwiększają znacznie szansę na obfitszy odłów tego gatunku, chociaż takie zjawisko nie występuje regularnie. Nie każdy punkt dysponuje sprzyjającymi warunkami. Wydaje się, iż ma ono związek ze zmieniającym się poziomem wody w jeziorze oraz lokalnymi warunkami pogodowymi. W przypadku "suchych" lata obserwujemy mniejszą liczebność dymówek niż w latach "mokrych", kiedy to w sąsiedztwie jeziora, ptaki te polują często w ogromnych stadach na licznie gromadzące się drobne owady. Niewykluczone, iż może grać rolę tutaj zmieniający się mocno poziom śmiertelności ptaków tuż po opuszczeniu terenów lęgowych oraz w trakcie migracji w zależności od zmiennych warunków pogodowych. W przypadku intensywnych opadów deszczu, ptaki często giną na skutek niedoboru pokarmu lub wycieńczenia.
 |
| Modraszka - gatunek bardzo licznie odławiany, ale z niewielkim odsetkiem wiadomości powrotnych |
Kolejnym gatunkiem z naszej listy, którego bardzo licznie odławiamy corocznie podczas naszych badań, jest modraszka Cyasnistes caeruleus. Zazwyczaj od połowy września do początku listopada (zatem do samego końca odłowów), można się regularnie spodziewać znacznych liczebności tego gatunku. Nie objawia się to corocznymi masowymi nalotami, jednak późną jesienią jest to jeden z dominujących, (jeśli nie najliczniejszy) w naszych sieciach gatunków. Na przestrzeni szesnastu lat udało się nam zaobrączkować ponad 10 tysięcy osobników . Mimo wszystko, odsetek wiadomości, jaki udało się z nich uzyskać jest stosunkowo niewielki, sięgając około 0,1 % schwytanych ptaków.
 |
| Ponowne stwierdzenia modraszek, obrączkowanych nad Jeziorem Rakutowskim |
Może się to wydawać ciekawym zjawiskiem, z uwagi na powszechną działalność wielu stacji obrączkarskich w okresie jesiennym, które potencjalnie są zdolne do odłowu tego gatunku. Kluczem do sukcesu może się okazać dogodne siedlisko, w którym rozstawione są sieci. Najchętniej ptaki te przebywają i żerują w zakrzaczeniach, zadrzewieniach oraz w trzcinowisku, w danych miejscach zaś mogą pozostawać dłużej, jeśli tylko znajdą korzystne dla nich miejsce postojowe, bogate w zasoby pokarmowe. Nie każda Stacja dysponuje odpowiednimi warunkami.
 |
| Trzcinniczek - obok remiza, najczęstszy "dawca zwrotek" |
Spośród odławianych oraz obrączkowanych na naszej Stacji ptaków, licznie reprezentowane są gatunki z grupy "trzcinowych"- przedstawiciele rodzaju Acrocephalus oraz Locustella. Wśród nich, na czoło wysuwa się trzcinniczek Acrocephalus scirpaceus, który od początku naszej działalności zajmuje zwykle dość wysoką pozycję w sezonowym zestawieniu, choć w ostatnich kilku latach jego liczebność wyraźnie spadła. W przypadku tego gatunku, odławiamy znaczny odsetek ptaków lokalnych, więc znamy dość dobrze ich pochodzenie(co ciekawe, spora ich liczba zostaje ponownie skontrolowana w kolejnych następujących po sobie sezonach). Odsetek wiadomości powrotnych u tego gatunku okazuje się stosunkowo wysoki, najwyższy (obok remiza) spośród najliczniej obrączkowanych gatunków. Wynosi on około 0,3 % zaobrączkowanych osobników (30 ptaków). Popularne "scirpaki", najczęściej oczywiście przebywają w typowym dla siebie siedlisku, czyli zwartym szuwarze trzcinowym, jednak podczas migracji można je spotkać także w różnych typach zakrzaczeń oraz niskiej roślinności, gdzie żerują.
 |
| Mapa ponownych stwierdzeń trzcinniczków obrączkowanych na SOP Rakutowskie |
Uzyskane wiadomości powrotne pochodzą właściwie jedynie z zachodniej oraz środkowej Europy, gdzie układają się niemal w linię prostą biegnącą w osi północny-wschód => południowy zachód. Gatunki z tej grupy bywają regularnie odławiane, gdyż punkty obrączkarskie dość często umieszczane są w sprzyjającym im siedlisku: w szuwarach, trzcinowiskach i zakrzaczeniach, w pobliżu zbiorników wodnych. W dodatku, ptaki często przebywają w jednym, dogodnym dla siebie miejscu, przez dłuższy czas, uzupełniając zapasy pokarmu, potrzebne im w trakcie wędrówki.
 |
| Lokalizacje ponownych stwierdzeń rokitniczek, obrączkowanych nad jeziorem Rakutowskim |
Pozostałe gatunki z grupy "trzcinowców" także dają nam pewien odsetek informacji zwrotnych, tym bardziej biorąc pod uwagę ich znaczą liczebność, jaką udało się zaobrączkować na przestrzeni tych wielu lat. Jednak bez wątpienia, najciekawszym gatunkiem w naszym zestawieniu wydaje się remiz Remiz pendulinus. Jest to gatunek z największym odsetkiem stwierdzonych wiadomości powrotnych, sięgającym 1,2 % schwytanych ptaków oraz najwyższą bezwzględną liczbą schwytanych ponownie ptaków(32 osobniki). Wyniki wydają się tym bardziej ciekawe, iż remiz nie był gatunkiem chwytanym licznie i regularnie we wszystkich latach: w niektórych sezonach, liczba osobników nie przekraczała 20(!), zaś w ostatnich latach osiągała rekordowe wartości 400 czy nawet ponad 700 ptaków!
 |
| Rozmieszczenie ponownych stwierdzeń remizów, obrączkowanych na naszej Stacji |
W przypadku tego gatunku, obserwujemy koncentrację wiadomości powrotnych ze stosunkowo niewielkiego obszaru: doliny Padu we Włoszech, skąd pochodzą informacje z okresu zimowego. Wszystko wskazuje na to, że właśnie tam istnieje stałe zimowisko populacji tego gatunku, pochodzących ze środkowej bądź północnej Europy. "Smaczku" dodaje fakt, że ptaki z obrączkami z Włoch, pochodzące właśnie z tamtego regionu, notowaliśmy również w naszych sieciach. Przypuszczamy zatem, że informacje uzyskane od schwytanych w Europie zachodniej czy południowej, pochodzą raczej z rejonów zimowania ptaków, niż z miejsc przystankowych na trasie ich wędrówki. Wygląda na to, że obecny trend liczebności odławianych remizów na naszej Stacji utrzyma się na względnie stałym poziomie, zatem liczymy na kolejne wiadomości.
 |
| Spośród remizów, obrączkowanych na naszej Stacji, regularnie otrzymujemy wiadomości powrotne |
Kolejnym ciekawym gatunkiem, który nas szczególnie zainteresował jest potrzos Emberiza schoeniclus. Z racji odpowiedniego siedliska, jaki występuje na naszej Stacji, w udaje się nam regularnie chwytać i obrączkować znaczne liczebności tego gatunku. Co roku odławiamy kilkaset osobników, w dodatku część z nich najprawdopodobniej należą do lokalnych populacji, z uwagi na dorosłe osobniki kontrolowane w kolejnych sezonach tuż po zakończeniu sezonu lęgowego. W przeciągu kilkunastu lat badań, udało się nam uzyskać 12 wiadomości powrotnych, co stanowi około 0,34 % zaobrączkowanych ptaków.
 |
| Wiadomości powrotne z naszych potrzosów, pochodzą głównie z Francji |
Większość z nich została stwierdzona we Francji, z okresu późnojesiennego, co ponownie wskazuje na możliwość zimowania "naszych" ptaków w Europie Zachodniej. Co najciekawsze, zdecydowana większość odławianych na naszym obozie potrzosów odwiedza nasze sieci do początku października. Potem, najprawdopodobniej pojawiają się populacje z północnej oraz północno-wschodniej Europy. Sugerowałoby to kilka osobników z zagranicznymi obrączkami, pochodzącymi właśnie z krajów skandynawskich, jakie odwiedzały nasze sieci w drugiej połowie października. Wskazówką na pochodzenie tych osobników z północnej części kontynentu stają się także pomiary biometryczne oraz struktura płciowa tej populacji. Chwytane osobniki cechują się zauważalnie dłuższym skrzydłem(większymi rozmiarami ciała), takowe zaś spotyka się u populacji zasiedlających zwykle rejony bardziej wysunięte na północ, zgodnie z tzw. regułą Bergmanna. Głosi ona, iż populacje zwierząt stałocieplnych (ssaków i ptaków), zamieszkujące wyższe szerokości geograficzne, charakteryzują się większymi rozmiarami ciała, w stosunku do swoich krewniaków, żyjących w okolicach cieplejszych. Wśród chwytanych w październiku potrzosów, obserwujemy znaczny odsetek samców - może to także wskazywać, że na okres zimowy przylatują do nas ptaki z północy Europy, albowiem w północnych populacjach, samce regularnie opuszczają one swoje terytoria lęgowe, w porównaniu do osobników, zamieszkujących niższe szerokości geograficzne.
 |
| Późną jesienią, odławiamy sporo potrzosów o nieco większych "gabarytach" - prawdopodobnie są to ptaki z populacji z Europy północnej |
Spośród pozostałych gatunków, jakie udało się nam schwytać przez te kilkanaście lat działalności naszej Stacji, z kilku z nich otrzymaliśmy także ciekawe informacje zwrotne. Jednak nie zawsze liczebność odławianej populacji czy liczba "zwrotek" okazywała się wystarczająca, aby wysnuć wiarygodne wnioski. Wysoki odsetek wiadomości powrotnych zaobserwowaliśmy w przypadku podróżniczka Luscinia svecica, trzciniaka Acrocephalus arundinaceus oraz wąsatki Pannurus biarmicus. Jedynie w przypadku tego pierwszego gatunku, odsetek schwytanych ponownie ptaków przekroczył 1 %, gdzie schwytano ponownie 5 osobników. W przypadku gatunków, u których próba zaobrączkowanych ptaków jest skrajnie niewielka, ciężko wysnuwać jakiekolwiek przypuszczenia.
 |
| Lokalizacje wiadomości powrotnych uzyskanych z podróżniczka |
 |
| Rozmieszczenie ponownych stwierdzeń trzciniaków, oznakowanych na SOP Rakutowskie |
Czy zatem informacje, jakie uzyskujemy z naszych zaobrączkowanych ptaków, mogą przyczynić się do jeszcze lepszego poznania tajników ptasich wędrówek? Z pewnością nie ma zbyt wielu danych, dotyczących migracji ptaków wróblowych na śródlądziu: zdecydowana większość pochodzi bowiem z obozów Akcji Bałtyckiej, działających już ponad 60 lat na polskim wybrzeżu. W głębi lądu wędrówka poszczególnych populacji, jak i gatunków przybiera nieco odmienny charakter. Przebieg tras wędrówkowych jest zdecydowanie bardziej rozproszony, w mniejszym stopniu skupiony wzdłuż określonych elementów krajobrazu, jak to bywa w przypadku migracji poszczególnych populacji wzdłuż wybrzeża. Tam ptaki lecą często zwartym, wąskim szykiem, pokonując cieśniny czy wąskie lądowe przesmyki, podczas gdy w głębi lądu odbywa się zwykle znacznie szerszym frontem. Dodatkowo, przebieg szlaków migracyjnych mogą modyfikować doliny rzeczne, szczególnie w wypadku niektórych gatunków wodno-błotnych. Lokalne warunki mogą także nieco wpływać na zachowania oraz przebieg wędrówki wielu populacji, gdyż teren jeziora oraz przybrzeżnych szuwarów, łąk i zakrzaczeń, wyróżnia się znacznie w skali regionalnej, stwarzając dogodne miejsce odpoczynku dla rozmaitych gatunków, gdzie ptaki mogą uzupełnić zapasy energii, żerując intensywnie nawet przez kilka dni.
 |
| Rozmieszczenie wiadomości powrotnych z rudzików, obrączkowanych na naszej Stacji |
Wszystko wskazuje na to, iż nasz obóz, znajduje się w miejscu leżącym bezpośrednio na trasie migracji wielu gatunków lub populacji. Świadczyć mogą o tym zarówno regularnie uzyskiwane dane powrotne z zaobrączkowanych przez nas ptaków, jak i ptaki z zagranicznymi obrączkami, jakie czasem odławiamy podczas działalności naszego obozu a także wieloletnie kontrole z osobników oznakowanych w poprzednich sezonach. Zjawisko takie ma miejsce u wspomnianych gatunków "trzcinowych", jak trzcinniczek, rokitniczka, trzciniak czy brzęczka, jak również potrzosa czy piecuszka Phylloscopus trochilus. Ponadto, z uwagi na odławianie znacznej liczby ptaków z populacji lokalnych, przystępujących do lęgów w obrębie Ostoi "Błota Rakutowskie", gdzie znajduje się nasza Stacja, możemy być niemal pewni pochodzenia wielu osobników, co ułatwia w dalszym etapie formułowanie hipotez, dotyczących dynamiki migracji wielu niektórych gatunków.
 |
| Lokalizacje stwierdzeń kapturek oznakowanych na naszym obozie |
Spoglądając na poszczególne mapki z rozmieszczeniem wiadomości powrotnych z naszych ptaków, można zauważyć pewien schemat. Otóż większość lokalizacji znajduje się na zachodzie, bądź w centrum Europy, układając się w mniej lub bardziej wyraźne skupiska. Jedynie nieliczne wiadomości pochodzą z południowych lub wschodnich krańców kontynentu. Dlaczego tak się dzieje? W pierwszej chwili można by wysnuć wniosek, że znaczny odsetek osobników(co jest zgodne z danymi z pozostałych obozów), które udaje się zaobrączkować w naszym kraju, wędruje tzw. szlakiem zachodnim, zmierzając w stronę Gibraltaru, w drodze na afrykańskie zimowiska. Dotyczy to oczywiście migrantów dalekodystansowych, natomiast informacje o gatunkach, które zimują w większości w zachodniej czy południowej Europie również częściej do nas trafiają z zachodu oraz centrum starego kontynentu. W przypadku wielu gatunków gnieżdżących się w Europie, rzeczywiście stwierdzono istnienie kilku oddzielnych szlaków, jakimi poszczególne populacje wędrują między lęgowiskami a zimowiskami, czego idealnym przykładem są bociany białe Ciconia ciconia. Takie ptaki jednak nieco łatwiej obserwować w trakcie przelotu, w miejscach kluczowych, jak wąskie fragmenty lądu, cieśniny itp., gdzie ten przelot się koncentruje, ulegając tzw. skanalizowaniu. Ptaki lecą wąskim strumieniem, gdzie spotykają się osobniki z wielu odrębnych populacji, przybywając do tego miejsca ze znacznie większego obszaru. W przypadku ptaków wróblowych, ciężko je tak dokładnie bezpośrednio obserwować, zatem musimy się zdać na informacje pochodzące z obrączkowania. Tych zaledwie kilka wiadomości, pochodzących ze wschodu czy też południowego - wschodu kontynentu, pozwala przypuszczać, że także ta trasa jest przez ptaki wybierana.
 |
| Rozmieszczenie ponownych stwierdzeń piecuszka, obrączkowanych nad jeziorem Rakutowskim |
Ważna jest zgrana i stała współpraca między poszczególnymi obozami czy stacjami w kraju oraz punktami zlokalizowanymi za granicą, aby móc wspólnie stawiać określone hipotezy badawcze, które mogą pomóc nam uzyskać odpowiedź na kluczowe pytania. Gromadząc informacje na temat okresu fenologicznego, w jakim ptaki zostaną oznakowane a także ich kondycji, płci i wieku, jak również analizując szczegóły dotyczący wiadomości powrotnych lub ptaków z obcymi obrączkami można następnie wysnuwać bardziej szczegółowe wnioski, na temat szczegółów ekologii wędrówek ptaków.
Zdecydowana przewaga wiadomości otrzymywanych z terenów Europy Zachodniej może wskazywać na nieco zubożałe zaplecze badawcze, w postaci obozów i stacji badawczych, obrączkujących ptaki. Być może jest to efektem mniejszego stopnia zainteresowania naukami przyrodniczymi lub niechęcią do angażowania się w badania naukowe, choćby poprzez zgłaszanie informacji zwrotnych z obrączkowanych ptaków. Warto zatem brać udział we wszelkich tego typu akcjach, aby zwiększyć naszą wiedzę na temat ptasich wędrówek.
.jpeg)
